Հայաստանի Հանրապետության միջուկային անվտանգության կարգավորման կոմիտեի 2025թ. կատարողականի մասին մամուլի  հաղորդագրություն

Առաջնորդվելով ՀՀ օրենսդրությամբ կոմիտեին վերապահված իրավասություններով և լիազորություններով 2025թ․ գործունեությունը շարունակվել է հետևյալ ուղղություններով․

• Հայկական ատոմային էլեկտրակայանի (այսուհետ՝ ՀԱԷԿ ) 2-րդ էներգաբլոկի ընթացիկ շահագործման և շահագործման ժամկետի երկարացման(ՇԺԵ)  անվտանգությունը հիմնավորող փաստաթղթերի դիտարկում և թույտվությունների տրամադրում
• Իոնիզացնող ճառագայթման աղբյուրների (ԻՃԱ) օգտագործող առողջապահական, գիտական և արդյունաբերական օբյեկտներում միջուկային և ճառագայթային անվտանգության նորմերի և կանոնների պահանջների պահպանման պետական վերահսկողություն
• Շրջակա միջավայրի ճառագայթային մոնիթորինգի իրականացում
• Կարգավորող վերահսկողությունից դուրս մնացած աղբյուրների կառավարում
• Խաղաղ նպատակներով ատոմային էներգիայի օգտագործման բնագավառի ՀՀ օրենսդրության մոտարկումը ՀԸԳՀ-ով սահմանված ԵՄ դիրեկտիվներին

ՀԱԷԿ-ի 2-րդ էներգաբլոկի ընթացիկ շահագործման և ՇԺԵ անվտանգությունը հիմնավորող փաստաթղթերի դիտարկում և թույտվությունների տրամադրում

Միջուկային տեղակայանքների նկատմամբ պետական վերահսկողության շրջանակում շարունակվել են ՀԱԷԿ-ի անվտանգության բարձրացման և 2-րդ էներգաբլոկի շահագործման լիցենզիային կից պայմանների ու պահանջների, ատոմային էներգիայի օգտագործման բնագավառի (այսուհետ՝ ԱԷՕԲ) օրենսդրության պահանջների կատարման նկատմամբ վերահսկողությունը:

Վերահսկողության շրջանակում իրականացվել է 4 ստուգայց և տրվել է 20 կարգադրագիր։ Ստուգայցերի ընթացքում ատոմային էներգիայի բնագավառի օրենսդրության պահանջների խախտման փաստով 11 անձ ենթարկվել է վարչական պատասխանատվության։

Վերլուծվել են անվտանգությունը հիմնավորող հաշվետվությունները, դիտարկվել են անվտանգության 18 համակարգերի մոդիֆիկացիաների ներդրման փաթեթներ։

Վերլուծվել են անվտանգության համար կարևոր համակարգերի ծրագրերում և հրահանգներում նախատեսվող 30 փոփոխությունների փաթեթներ, տրվել են փոփոխությունների իրականացման թույտվություններ:

Տրվել են անվտանգության համար կարևոր աշխատանքների իրականացման 9 թույլտվություններ։

ՀՀ միջուկային անվտանգության կարգավորման կոմիտեի (այսուհետ՝ Կոմիտե) կողմից իրականացվել է ՀԱԷԿ-ի 2-րդ էներգաբլոկի շահագործման ժամկետի կրկնակի երկարացման ծրագրերով նախատեսված աշխատանքների վերաբերյալ ներկայացված փաստաթղթերի դիտարկում և վերլուծություն։ Կոմիտեի ներկայացուցիչները 2025թ․ օգոստոսի 1-ին (Մոսկվա, Ռուսաստանի Դաշնություն) մասնակցել են «Հայկական ԱԷԿ-ի 2-րդ էներգաբլոկի շահագործման ժամկետի կրկնակի երկարաձգման» նախագծի համատեղ համակարգող հանձնաժողովի հերթական նիստին, որի ընթացքում քննարկվել է «Ռոսատոմ Սերվիս» բաժնետիրական ընկերության իրականացման տիրույթում գտնվող միջոցառումների իրականացման ընթացքը, փաստաթղթերի ներկայացման ժամկետների համապատասխանությունը ՀՀ կառավարության որոշմամբ սահմանված ժամկետներին, հնարավոր ռիսկերը և դրանց հաղթահարման ուղիները։

Կոմիտեի կողմից շարունակվել է նոր էներգաբլոկի կառուցման նպատակով ընտրված նախագծերի ուսումնասիրությունը․

• Կոմիտեն (ԱՄՆ պետական դեպարտամենտի աջակցությամբ) FIRST ծրագրի շրջանակներում, մասնակցել է մոտ 300 հարցերի մշակման աշխատանքներին, որոնք կիրառվել են ՓՄՌ նախագծերի համեմատական վերլուծության ընթացքում,
• ճանաչողական այցի շրջանակում Կոմիտեն ծանոթացել է ռուսական ՓՄՌ նախագծի առանձնահատկություններին,
• աշխատանքներ են տարվում ֆրանսիական, կորեական և չինական ՓՄՌ նախագծերին ծանոթանալու նպատակով։

Վերլուծվել են Սթրես-թեսթի ազգային պլանով նախատեսված միջոցառումների կատարումը հավաստող հաշվետվությունները։ 2025 թվականին հյուրընկալվել է Եվրոպական հանձնաժողովի (ԵՀ) ENSREG խորհրդի փորձագետների թիմը: Առաքելության ժամանակ դիտարկվել է Սթրես-թեսթի միջոցառումների Ազգային ծրագրի իրականացման ընթացքը։ Անվտանգության բարձրացման 73 միջոցառումներից 54 համարվել են կատարված։

ԻՃԱ օգտագործող առողջապահական, գիտական և արդյունաբերական օբյեկտներում միջուկային և ճառագայթային անվտանգության նորմերի և կանոնների պահանջների պահպանման պետական վերահսկողություն

Այս ուղղությամբ պետական վերահսկողության շրջանակում Կոմիտեն իրականացրել է․

• ԻՃԱ պետական գրանցում՝ 111 հատ (արդյունաբերական՝ 11, գիտական՝ 1, բժշկական՝ 95, սահմանային անցակետերում բեռների զննման համար՝ 4),
  • ԻՃԱ պետական գրանցումից դուրս գրում՝ 14 հատ,
  • ԻՃԱ վերագրանցում՝ 5 հատ,

ԱԷՕԲ լիցենզավորման ենթակա գործունեություն

• իրավաբանական 17 և ֆիզիկական 79 անձանց տրամադրվել են նոր լիցենզիաներ,
  • լիցենզիայի գործողության ժամկետի երկարաձգում՝ 42,
  • դադարեցվել են 7 իրավաբանական և 37 ֆիզիկական անձանց լիցենզիաները,
  • 76 լիցենզիայի պայմանների և պահանջների փոփոխության
  • մերժվել են 8 լիցենզիայի պայմանների և պահանջների փոփոխության հայտերը։

Տրված լիցենզիայի կից պահանջների և պայմանների, ԱԷՕԲ օրենսդրության պահանջների կատարման վերահսկման նպատակով 2025 թվականին առողջապահական, գիտական և արդյունաբերական օբյեկտներում իրականացվել է 30 ստուգայց, տրվել է 230 կարգադրագիր։ Դիտարկվել են ճառագայթային անվտանգության վիճակի վերաբերյալ 76 հաշվետվություններ։

Կազմվել են իրավաբանական անձանց վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ թվով 7 արձանագրություններ և որոշումներ, 3 իրավաբանական անձանց վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ վարույթները կարճվել են։

Առողջապահական, գիտական և արդյունաբերական օբյեկտներում անվտանգության տեսակետից կարևոր պաշտոն զբաղեցնող 4 անձ ենթարկվել է վարչական պատասխանատվության։

Շրջակա միջավայրի ճառագայթային մոնիթորինգի իրականացում

Եվրոպական միության (այսուհետ՝ ԵՄ) և Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալության (այսուհետ՝ ԱԷՄԳ) օժանդակությամբ ներդրված ժամանակակից համակարգերի միջոցով իրականացվել է շրջակա միջավայրի ճառագայթային մոնիթորինգ։ Իրականացվել է գյուղատնտեսական նշանակության հողերից, խմելու ջրի աղբյուրներից և գետերից նմուշառումներ՝ Արագածոտնի, Շիրակի, Վայոց Ձորի և Սյունիքի մարզերում։

Մոնիթորինգի արդյունքում ճառագայթային իրավիճակի շեղումներ չեն հայտնաբերվել։

Իրանի Իսլամական Հանրապետության և Իսրայելի միջև ընթացող հակամարտությամբ պայմանավորված 2025 թվականի հունիսի 16-ին Կոմիտեի և «Միջուկային և ռադիացիոն անվտանգության գիտատեխնիկական կենտրոնի» մասնագետները համատեղ իրականացրել են այցեր Սյունիքի մարզ՝ ճառագայթային իրավիճակը պարզելու նպատակով։ Այցի ընթացքում կատարված չափումները ցույց են տվել, որ ՀՀ հարավային հատվածներում ճառագայթային իրավիճակի փոփոխություններ չեն գրանցվել։ Սյունիքի մարզում տեղադրվել է «Վաղ ահազանգման ճառագայթային մոնիթորինգային համակարգի»  մեկ կայան, որն ապահովում է շրջակա միջավայրի գամմա ճառագայթային ֆոնի հսկողություն 24/7 ռեժիմով: Բացի այդ, ՀԱԷԿ-ի շուրջ տեղադրված վաղ ահազանգման ճառագայթային մոնիթորինգի՝ 24/7 ռեժիմով աշխատող համակարգերը հակամարտության ժամանակահատվածում ևս որևէ փոփոխություն չեն արձանագրել։

Կարգավորող վերահսկողությունից դուրս մնացած աղբյուների կառավարում

Այս ուղղությամբ վերլուծվել են ՀՀ սահմանային անցակետերից ստացված 180 (53/117) ճառագայթային ահազանգերի հաղորդագրություններ, տրվել են համապատասխան եզրակացություններ, արգելվել է ռադիոակտիվ նույթ պարունակող մեկ ապրանքի ներմուծումը ՀՀ տարածք։

Իրականացվել է տիրազուրկ աղբյուների որոնողական աշխատանքներ, որի արդյունքում հայտնաբերվել են 18 ռադիոակտիվ նյութ պարունակող աղբյուր։

Քաղաքացիների կողմից ստացվել են ճառագայթային վտանգի նշանով ապրանքների հայտնաբերման 5 դեպք / տեղեկություն։

Հայտնաբերված 23 աղբյուրները տեղափոխվել են Ռադիոակտիվ թափոնների պահեստարան։

Խաղաղ նպատակներով ատոմային էներգիայի օգտագործման բնագավառի ՀՀ օրենսդրության մոտարկումը ՀԸԳՀ-ով սահմանված ԵՄ դիրեկտիվներին

          Հաշվի առնելով ԵՄ-ի հետ ստորագրված Համապարփակ և ընդլայնված գործընկերության համաձայնագիրը Կոմիտեն ձեռնամուխ է եղել ՀՀ օրենսդրության մոտարկմանը ԵՄ դիրեկտիվներին։ 2025 թվականին շարունակվել են «Խաղաղ նպատակով ատոմային էներգիայի օգտագործման մասին» ՀՀ նոր օրենքի մշակման և ՀՀ օրենսդրությունը ԵՄ դիրեկտիվներին մոտարկելու աշխատանքները:

«Խաղաղ նապատկով ատոմային էներգիայի օգտագործման մասին օրենքը», մշակվել է 1999 թվականին և ենթարկվել է բազմաթիվ փոփոխությունների։ Անհրաժեշտություն է առաջացել մշակել նոր օրենք հաշվի առնելով բնագավառի իրավահարաբերությունները կանոնակարգող ԱԷՄԳ և ԵՄ համապատասխան կարգավորումների դրույթները։ Միջազգային (ԱԷՄԳ և ԵՄ) փորձաքննության նպատակով լրամշակված նախագիծը թարգմանվել է անգլերեն և ներկայացվել միջազգային փորձագիտական խմբին։ Հաջորդ քայլում նոր օրենքին համահունչ կվերանայվեն և կմշակվեն նոր փաստաթղթեր, որոնք կկարգավորեն միջուկային և ճառագայթային անվտանգությունը ՀՀ-ում, համապատասխանեցնելով այն միջազգային չափանիշներին։ ԵՄ-ի հետ համագործակցության շրջանակներում ուսումնասիրվել է Սլովակիայի, Բուլղարիայի, Շվեդիայի, Ֆինլանդիայի օրենսդրական դաշտը։ 2025թ․ հունիսի Հելսինկիում, Ֆինլանդիա, ԵՀ A3.01/20 «Եվրադիրեկտիվներին հարմոնիզացման այլ երկրների փորձի փոխանակման» ծրագրի շրջանակներում տեղի է ունեցել հերթական տեխնիկական հանդիպումը, որի ընթացքում քննարկվել է ՀՀ օրենսդրության ԵՄ դիրեկտիվների հետ մոտարկման ընթացքը, ծանոթացել են Ֆինլանդիայի փորձին, Ֆինլանդիայի «ատոմային» օրենքի և միջուկային անվտանգության կարգավարող փաստաթղթերին և քննարկվել են ՀՀ ԽՆԱԷՕՄ օրենքի փոփոխությունները և նոր դրույթները։ 2025 թվականին շարունակվել են ԱԷՄԳ հետ իրականացվող տեխնիկական համագործակցության ծրագրերը, ինչպես նաև Խաղաղ նպատակներով ատոմային էներգիայի օգտագործման բնագավառում ԱՊՀ անդամ պետությունների տարբեր հանձնաժողովների շրջանակում իրականացվող աշխատանքները։ Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալության (ԱԷՄԳ) տեխնիկական համագործակցության (ՏՀ)՝ ME-RER1023 ծրագրի շրջանակներում  2025 թվականի հոկտեմբերի 7-ից 9-ը Երևանում անցկացվել է տարածաշրջանային աշխատաժողով «Ռադիոակտիվության տվիչների/ինդիկատորների, փակ աղբյուրների և միջուկային կառավարման համակարգերի արդյունաբերական և հետազոտական կիրառությունների կարգավորման ասպեկտները» (Regional Workshop on Regulatory Aspects of Industrial and Research Applications of Radiotracers, Sealed Sources and Nucleonic Control Systems) խորագրով